Tarih Tekerrürden İbarettir
Belge October 11, 2015

Memleketimizde temâşânın mazisi ile meşgul olanlar bilirler; evvelce gazete ve mecmualarda temâşânın mevkii daima son sahifelerde idi. Bu itibar ile mukaddemâ ehemmiyet verilmeden geçmiş vakalar bugün risale ve yevmi gazetelerde uzun bir zemin-i münakaşa oluyor. 


Meşrutiyeti müteakip “temâşâ”ya verilen ehemmiyet Darülbedayi’in teşekkülü üzerine daha ciddi, daha esaslı bir mahiyet iktisâb etti.Bağlantı[1] “Temâşâ tenkitleri” bu cereyanın mühim, feyz-nâkBağlantı[2] bir eseridir. Yalnız şu var ki “Tenkit kolay, fakat sanat güçtür.” fehvâsıncaBağlantı[3] “Temâşâ muharrirleri”ne nazaran “Temâşâ münekkitleri” nispetsiz bir tezâyüdBağlantı[4] adedi gösteriyor. Memleketimizde temâşânın mazisi ile meşgul olanlar bilirler; evvelce gazete ve mecmualarda temâşânın mevkii daima son sahifelerde idi. Bu itibar ile mukaddemâBağlantı[5] ehemmiyet verilmeden geçmiş vakalar bugün risale ve yevmi gazetelerde uzun bir zemin-i münakaşa oluyor. Bunlardan birisi de son zamanlarda tekrar alevlenen “Darülbedayi” meselesidir. Hâlbuki bu mesele haddizatında tarihin pek insafsız, fakat mukadder bir tekerrüründen başka bir şey değildir.

 

1289 tarihinde “Gedikpaşa Tiyatrosu” aktörlerinden: “Ekşiyan,Bağlantı[6] Rüştuni,Bağlantı[7] NalyanBağlantı[8]” Efendiler tiyatroyu terk etmişlerdi. O zamanın evrak-ı havadisinde; “Güllü’nün aktörlerine karşı biraz dürüştBağlantı[9] ve daima kendi fikrini kabul ettirmek ve her zaman hakim geçinmek istediği buna sebep olarak gösteriliyor.

 

“Rüştuni “ Efendi; 1260 senesinde “Tıngır Simonik”Bağlantı[10] Ağa nâmında bir Ermeninin taht-ı idaresindeki “Ermeni Tiyatrosu”nda “Güllü AgopBağlantı[11]” ile beraber çalışmıştır. “Nalyan Efendi ise zamanın oldukça zararsız aktörlerinden imiş. “Güllü”; aktörlerine mesela KarakaşyanlaraBağlantı[12] otuz lira kadar bir para verdiği halde aktörlerine karşı aynı derecede cömert değilmiş.

 

89’da ayrılan sanatkârlar aradan biraz zaman geçtikten sonra tekrar “Güllü”ye dehâletBağlantı[13] etmişler. Fakat yine ufak bir geçimsizlik bunları 1291’de “Güllü”den ayırmıştır.

 

“Dikran Çuhacıyan”ınBağlantı[14] o tarihlerde teşkil ettiği “Opera Tiyatrosu” bu asi (!) sanatkârlara bir melceBağlantı[15] olmuştur. “Opera Tiyatrosu”na girenler: “Rüştuni, Nalyan, ÇaprazyanBağlantı[16]” Efendiler.

 

Bilahare “Opera Tiyatrosu” da kendiliğinden tatil olunca bu mülteciler yine “Gedik Tiyatrosu”na avdet etmişlerdir.Bağlantı[17]

 

Bu hadiseler gazetelerde bir müddet sürünmüş; bilhassa “Basiret, Medeniyet, Şark, Şems, Hayal, Tiyatro” gazeteleriyle karşı yakanın “La Türki,Bağlantı[18] Levant Herald, Kuriye DoriyanBağlantı[19]” ve emsali metalar “Temâşâ” ile iyi alakadar olmuşlardır. “Levant Herald, Kuriye Doriyan” ile “Hayal” gazetesi “Güllü Agop”un aleyhinde; “Medeniyet, Şark, Şems” gazeteleri ise lehinde idiler. “Tiyatro” gazetesini neşreden “Agop BaronyanBağlantı[20]” Efendi, vaktiyle “Tıngır Simonik” Ağanın tiyatrosunda “Güllü” ile birlikte aktörlük etmişti. Aktörlükten gazeteciliğe dökülen bu zat-ı muhterem bir vakitler “SıvacıyanBağlantı[21]” Efendinin çıkardığı “Mino” namındaki Ermenice gazetede “Güllü Agop”un aleyhinde bulunduğu halde, bilahare “Tiyatro” gazetesinde “Güllü”ye toz kondurmamıştır.

 

Yazının devamını okumak için tıklayınız.

 

 

[Latinize: Samime İnceoğlu ve Ayşe Yılmaz]

 


Bağlantı[1] İktisâb etmek: Kazanmak.

Bağlantı[2] Feyz-nâk: Bereketli, verimli.

Bağlantı[3] Fehvâ: İfade.

Bağlantı[4] Tezâyüd: Artış.

Bağlantı[5] Mukaddemâ: Önceden.

Bağlantı[6] Istepan Ekşiyan: 1834-1901 tarihleri arasında yaşamış Ermeni asıllı Türk tiyatrocu.

Bağlantı[7] Andon Rüştuni: Ermeni asıllı Türk tiyatrocu.

Bağlantı[8] Takvor Nalyan: 1843-1877 tarihleri arasında yaşamış Ermeni asıllı Türk tiyatrocu.

Bağlantı[9] Dürüşt: Kaba, sert.

Bağlantı[10] Simon Tıngıryan: Ermeni asıllı Türk tiyatrocu.

Bağlantı[11] Güllü Agop: 1840-1902 tarihleri arasında yaşamış Güllü Agop olarak tanınan Agop Vartovyan Osmanlı dönemi tiyatro oyuncusu ve yönetmeni ve Türk tiyatrosunun kurucularındandır. 

Bağlantı[12] Yeranuhi Karakaşyan (1848 – 1924) ve Verkine Karakaşyan (1856 – 1933) Kardeşler.

Bağlantı[13] Dehâlet etmek: Sığınmak.

Bağlantı[14] Dikran Çuhacıyan: 1837-1898 tarihleri arasında yaşamış Ermeni besteci, orkestra şefi, kamu eylemci ve Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk opera kurumunun kurucusu.

Bağlantı[15] Melce: Sığınak.

Bağlantı[16] Karekin Çaprazyan: Ermeni asıllı Türk tiyatrocu.

Bağlantı[17] Avdet etmek: Dönmek.

Bağlantı[18] La Turquie.

Bağlantı[19] Le Courier d'Orient.

Bağlantı[20] Hagop Baronyan: 1843-1891 tarihleri arasında yaşamış Ermeni asıllı Osmanlı gazeteci, oyun ve mizah yazarı.

Bağlantı[21] Arşak Sıvacıyan: Ermeni asıllı Türk tiyatrocu.