Harf Devrimi ve Sinemadaki Yansımaları
Ayşe Yılmaz - Belge November 10, 2015

Cumhuriyetin 5. yılı henüz kutlanır ve harf devrimi gerçekleşir. Artık eski yazı yerine yürürlüğe giren yeni Türk harfleri kullanılacaktır. İstanbul’daki film tüccarlarının da bu konuyla ilgili bir istekleri vardır.

 

Cumhuriyetin 5. yılı henüz kutlanır ve harf devrimi gerçekleşir. Artık eski yazı yerine yürürlüğe giren yeni Türk harfleri kullanılacaktır. İstanbul’daki film tüccarlarının da bu konuyla ilgili bir istekleri vardır. Kemal Film, Majik Film, Opera Film, MetroGoldwyn, İris Film, Ha-Ka Film ve İpekçi Kardeşler Paramount Film ticarethaneleri adına Kemal Film’in sahibi Şakir Bey Milli Eğitim Bakanlığı’na bir dilekçe verir.

 

Önce sinemanın önemi vurgulanır. Yazılı basından sonra en etkili propaganda aracıdır en nihayetinde. Sonrasında da halkın yetiştirilmesinde ve bilinçlendirilmesinde toplumsal ve medeni bir hizmet olarak gördükleri yeni harf kabulünden dolayı duydukları sevinci paylaşırlar. Ardından asıl meseleye gelinir: Filmlerin açıklama yazılarının -günümüzdeki film altyazılarının- atölyelerde tamamıyla yeni harflerle imal ettirilmesi.

 

Zaten 1 Kasım 1928 tarihinden itibaren kanunun 4. maddesince yeni filmlerini büyük bir gurur ve memnuniyet içerisinde yeni harflerle piyasa sürmektedirler. Ancak yasanın ilânından önceki filmlerin durumu kesin şekilde belirtilmemiştir. Bu filmlerin açıklama yazılarının yeni harflerle değiştirilmesi, hem maddi bir külfet hem de ciddi bir zaman kaybı demektir. Bu yüzden bu yolda gayret sarf edilse bile, filmin kıymetinin üstüne çıkacağı ve film sahiplerinin buna tahammül etmelerinin pek de mümkün görünmediği, hatta iflasa sürüklenebilecekleri gerekçesiyle, herhangi bir yanlışlığa yol açmamak adına, bu eski filmlerin kanunun dışında tutulduğunun açıklanmasını talep ederler.

 

Milli Eğitim Bakanlığı da durumu Başbakanlığa bildiren yeni harflerle daktilo edilmiş bir üst yazı kaleme alır. Dilekçe sahiplerinin açıklamaları göz önünde bulundurularak gereken neyse yapılmasını arz eder.

 

İşin ilginç tarafı, film tüccarlarının, öylesine memnun ve müspet ifadelerle yeni alfabeye geçişi överken, hatta bunun Türk halkının medeni ve toplumsal yücelişine zemin hazırlayacağına dair vurgular yaparak bu vazifenin kutsallığını ortaya koyarken meramlarını eski harflerle anlatmalarıdır.

 

Bunun yanında hem yerli hem yabancı kaynaklarca 1934 yılında kurulduğu söylenen Ha-Ka Film’in geçmişinin aslında çok daha öncelere dayandığını söylemek yanlış sayılmaz. Birkaç kaynakta 1929 yılı belirtilmiş olsa da, bu belgede İstanbul’daki film işletmeleri arasında ismi geçtiğinden, en azından 1928 tarihinin başlangıç noktası alınması daha yerinde bir belirlenimdir.

 

 

 

[1]Maârif Vekâlet-i Celîlesine[2]

 

İstanbul’da film icârı[3] işleriyle mütevaggil[4] Kemal Film,[5] Hacı İbrahim[6] ve şürekâsı Majik Film,[7] Cemal Ahmet[8] ve şürekâsı Opera Film,[9] Selim Habib[10] MetroGoldveyn Film,[11] İris[12] Rus filmleri, Halil Kamil Film,[13] İpekçi Kardeşler[14] Paramont Film[15] ticarethanelerinin maruzatıdır.

 

Sinemanın matbuâttan[16] sonra en mühim bir propaganda anâsırı[17] olduğu müsellem[18] bulunmasına göre halkın tehzîb[19] ve tenvîri[20] husûslarında müesseselerimizin şimdiye kadar ifâ[21] etmekte oldukları ictimâi[22] ve medeni hizmetlere, yeni Türk harflerinin neşr ve tamîmi[23] gibi faydalı bir vazifenin daha inzımâm[24] ettirdiğini görmekle bahtiyar ve bu şerefli vazifenin ehemmiyet ve kutsiyetini müdrik[25] bulunmaktayız.

 

Büyük halaskârın[26] ilk işaretinden ilham alarak yeni seneye ait filmlerimizin izahat[27] yazılarını film atölyelerinde kâmilen[28] yeni harflerle ihzar[29] ve imal ettirmeye başlamış bulunuyoruz. Türk harflerinin kabul ve tatbikine ait kanunun dördüncü maddesinin 1928 Kanûn-i evvelinin[30] birinci gününden itibaren vaz ettiği[31] mecburiyet dolayısıyla bi’l-umûm[32] yeni filmlerimizi daha şimdiden mefharet[33] ve memnuniyetle yeni harflerle piyasaya çıkarmaktayız. Ancak bir kitapçının dükkânındaki kitaplar gibi müesseselerimiz depolarında mevcut ve kanunun neşrinden mukaddem[34] celb[35] ve salahiyetdâr[36] makamınca tetkik ve tescil edilmiş bulunan filmlerimizin izahat yazıları aksâmı[37] eski harflerle tanzim olunmuş ve kanunun mârrü’l-arz[38] dördüncü maddesi de esasen bunları daire-i şumûlden[39] haric bulundurmuştur.

 

Filhakika,[40] bu eski filmler üzerindeki izahat yazılarının yeni harflerle tebdîli[41] maddeten[42] ve zamanen gayr-ı mümkün olmakla beraber, bi’l-farz bir an için bu imkân tasavvur edilse bile bu yolda ihtiyâr edilecek[43] azim masarıf[44] bizzat filmlerinin kıymetini dahi tecavüz edecek[45] ve buna da film sahiplerinden hiçbiri tahammül edemeyecekleri cihetle[46] mahvımızı intac eyleyeceğinden[47] tatbikatta yanlışlığı mûcib[48] olmamak üzre kanunun dördüncü maddesinin eski filmleri daire-i şumûlünde tutmadığının tasrîh[49] buyrulmasını rica ve istirham eyleriz efendim

 

Fi 18 Kanûn-i evvel sene 1928

İstanbul Film Tacirleri nâmına Kemal Film Sahibi Şakir

İstanbul Film tacirleri nâmına Kemal Film Sahibi Şakir

Kayıt numarası 1574 İstidâ[50]

Talim?

19 -11-1928

Başvekâlete[51] yazılacak

 

 

 

 

[1] BCA, Fon Kodu: 030-0-010, Yer Nr. 144-32-7.

[2] Maârif Vekâlet-i Celîlesi: Milli Eğitim Bakanlığı.

[3] İcâr: Kiralama.

[4] Mütevaggil: Bir işle yoğun şekilde uğraşan.

[5] Kemal Film: Türkiye’nin ilk özel film şirketidir. 1922’de Kemal Seden ve Şakir Seden tarafından kurulmuştur.

[6] Özen Film’in kurucularından İbrahim Pekin olduğu sanılmaktadır.

[7] Majik Film: 1920’de açılan Sıraserviler’deki İstanbul’da sinema olarak tasarlanıp yapılan ilk binadır.

[8] Cemal Ahmet Pekin: Özen Film’in kurucularından ve Majik Film’in işletmecilerinden biri.

[9] Opera Film: Temeli 1924’te atılan İpek Sineması’nın ilk adı. Sonrasında Özen Film adını aldı.

[10] Selim Habib: MGM Film genel müdürü, İstanbul temsilcisi. Sonrasında 1951’de kurulan Brüksel Metropolitan Film’de müdürlük yaptığı bilinmektedir.

[11] MetroGoldwyn: MGM, Metro-Goldwyn-Mayer 1924’de Metro Pictures Corporation’ın sahibi, gezici tiyatro Loew's Inc., Goldwyn Pictures Corporation ve Louis B. Mayer Pictures’ı satın alıp sonra da bu üç şirketi birleştirmesiyle oluşturuldu. 

[12] İris: Iris-Film Şirketi.

[13] Halil Kamil Film: 1893-1968 tarihleri arasında yaşamış Türk Sineması işletmecisi ve Film Gazetesi dergisinin sahibi Halil Kamil tarafından kurulan Ha-Ka Film’dir.

[14] İpekçi Kardeşler: İpek Film’in sahipleri Fahir İpekçi ve İhsan İpekçi kardeşlerdir.

[15] Paramount Film: 1914’te New York’ta kurulan ABD’li Film yapım ve dağıtım ortaklığının adı.

[16] Matbuât: Basın ve yazılı eser.

[17] Anâsır: Unsurlar.

[18] Müsellem: Kesin.

[19] Tehzîb: Yetiştirme.

[20] Tenvîr: Bilinçlendirme.

[21] İfâ: Yapma, yerine getirme.

[22] İctimâi: Toplumsal.

[23] Tamîm: Yaygınlaştırma ve bildirilme.

[24] İnzımâm: Eklenme, katılma.

[25] Müdrik: Anlama, kavrama.

[26] Halaskâr: Kurtarıcı. Atatürk’ün kullandığı unvanlardan biri.

[27] İzahat: Açıklamalar.

[28] Kâmilen: Tamamıyla.

[29] İhzâr: Hazırlama, hazır etme.

[30] Kanûn-i evvel: Aralık ayı.

[31] Vaz etmek: Ortaya koymak.

[32] Bi’l-umûm: Hepsi.

[33] Mefharet: İftihar edilecek şey.

[34] Mukaddem: Önce.

[35] Celb: Alma, ele geçirme.

[36] Salahiyetdâr: Vazifeli, görevli.

[37] Aksâm: Kısımlar, bölümler.

[38] Mârrü’l-arz: Bahsi geçen.

[39] Daire-i şumûl: Kapsam dışı.

[40] Filhakika: Gerçekte.

[41] Tebdîl: Değiştirme.

[42] Maddeten: Maddi olarak.

[43] İhtiyâr edilmek: Katlanmak, razı olmak.

[44] Masarıf: Masraflar, harcamalar.

[45] Tecavüz etmek: Aşmak, geçmek.

[46] Cihetle: Sebebiyle, açısından.

[47] İntâc eylemek: neden olmak, meydana getirmek.

[48] Mûcib: Sebep olma.

[49] Tasrîh: Açıklama.

[50] İstidʻâ: Dilekçe.

[51] Başvekâlet: Başbakanlık.