Osmanlı’da Bir ‘Ecnebi’: Sigmund Weinberg
Ayşe Yılmaz - Belge 23 Temmuz 2015

Sinema tarihimizin önemli simalarından Sigmund Weinberg ile ilgili yayınladığımız belgelerde önemli detaylar var. Pathe’nin temsilciliği, MOSD’un idareciliğini yapan Weinberg'in güvenilirliği konusunda, 1916'dan itibaren düşman devletinin vatandaşı olması hasebiyle  şüpheye düşülür.

 

Sinema tarihimizin önemli simalarından Sigmund Weinberg, ne tam anlamıyla bir sinemacı ne de sanatçıdır, o tam bir iş adamıdır. Hem de sinemamız için ciddi ilklere imza atan ve dışarıdan ithal ettiği her malı satmak için o yıllarda yenilik olarak tanımlanan reklâm ve promosyonu denemekten çekinmeyen bir iş adamı.

 

Fotoğraf malzemeleri alıp satmasının yanı sıra profesyonel olarak fotoğraf çekimiyle de uğraşan; sinemadaki öncülükleri yanında gramofon ve otomobil konusunda da adını duyuran, Pera’da ilk kez vitrin düzenlemesi yaparak kandillerle donanmış ışıklı levhaları kullanan,[1] ilk yerleşik sinemayı açan, hatta sürekli yeni malzemeleri tedarik ederek sinema salonunda filmlerin Türkçe açıklamasını yapan bir görevli tutan, yalnız askeri belge filmleri çekmekle yetinmeyip konulu filmlerin çekilmesine ve halka gösterilmesine de öncülük eden Weinberg, Pathé’nin İstanbul’daki temsilcisidir.[2]

 

Weinberg, Osmanlı’da orduya ait görüntülerin halk tarafından ilgiyle karşılanacağını ve bunun iyi bir kazanç getireceğini fark eder ve harekete geçer. 23 Ekim 1899 tarihli bir dilekçede,[3] padişaha bir sinematograf kataloğu sunar. Katalogda bazı yerler kırmızıyla işaretlidir. Filme alınan resmigeçit hareketlerinin askerin kahramanlığıyla tezat oluşturduğu gerekçesiyle; sultanın ordusunun şerefinin yüceltilmesine hizmet etmek, ayrıca halkın elinde dolaşan yanlış ve uygunsuz sinematograf resimlerinin yayılmasına engel olmak amacıyla ordunun mükemmelliğini gösterir sinematograf resimlerinin yabancılar tarafından filme alınmasının mahsurlarını belirtir. Bu işi kendisinin ücretsiz yapmasına izin verilmesini ister.

 

İlk ve Yeni Adımlar

 

Weinberg, yapmayı planladığı çalışmalar için sürekli yurt dışından yeni aletler ısmarlar. Örneğin, 6 Aralık 1907 tarihli belgede[4] Weinberg adına gelen makinelerin gümrükten geçirilmesi için vergi dairesinin gerekeni yapması emredilir.

 

İthal ettiği bu makinelerin yanı sıra bir süre sonra sinema şeritleri imaline de başlar. Zira 12 Nisan 1913’te[5], Weinberg’in sayesinde sinematograf şeritleri imali mümkün olduğundan, Balkan Savaşları’na ilişkin filmi onun çekmesi istenir.

 

17 Mayıs 1915 yılında ise[6] Weinberg ile Müdafaa-i Milliye Cemiyeti arasındaki anlaşmanın bozulmadan devam etmesi gerektiği ve Weinberg için istihdamında sakınca görülmeyen Alman uyruklu iki kişinin film almak için gönderilmesinin uygun bulunulduğu ifade edilir. Weinberg’in bu tür girişimlerinin de etkisiyle zaten bu konulara ilgi duyan Enver Paşa, ordu bünyesinde Merkez Ordu Sinema Dairesi (MOSD) adında bir sinema teşkilatı kurmaya karar verir. Merkezin başına Weinberg getirilir.

 

Sigmund Weinberg’in MOSD’daki görevi, Romanya’nın tarafsızlığını bozup Osmanlı İmparatorluğu’na savaş ilân ettiği 29 Ağustos 1916 tarihine kadar sürer.[7] Bu tarihten sonra Weinberg’in işine, düvel-i muhâsama (düşman devletler) tebaasından olduğu için son verilir. Ancak bazı sinema tarihi kitaplarında belirtildiği gibi sınır dışı edilmez. Aksine MOSD ile olan ilişkisi, resmi olmayan bir düzeyde sürmektedir. Ayrıca MOSD’daki görevine son verildikten sonra İstanbul’da yaşamaya devam eder. Hatta başta Enver Paşa olmak üzere devlet ricalinin gittiği Aynalı Sinema’yı da işletmektedir.[8] Çoğu kaynakta 1915 geçmesine rağmen, Nijat Özön’e göre MOSD 1. Dünya Savaşı’nın başlamasından bir buçuk yıl kadar sonra kurulduğuna göre, bu dönem 1916 yılına denk gelmektedir. Osmanlı Devleti’nin Romanya’ya savaş ilânı 29 Ağustos 1916’dır ve buna göre Weinberg’in MOSD’daki yöneticiliği ancak birkaç ay sürer.[9]

 

Savaş ve Değişen Dengeler

 

MOSD’daki bu görevine son verildikten sonra Weinberg, Merkez Kumandanlığı tarafından fotoğrafçı İbrahim Ferit Bey ile beraber Galiçya Cephesi’ndeki Osmanlı askeri birliklerini filme almak için görevlendirilir. 6 Ağustos 1917 tarihli bir belgede,[10] Weinberg önce ayrıntılı şekilde tarif edilir. Beyoğlu’nda Humbaracı Yokuşu’nda 98 no’lu hanın 4. numarasında oturan, sinema aletleri satan 48 yaşlarındaki Romanyalı Yahudi Weinberg’in, İbrahim Ferid Bey’le beraber Avrupa’daki Osmanlı bölgelerini filme almak için problemsiz bir şekilde gidip döndüğü, ancak düşman devletinin vatandaşı durumundaki bu kişinin çok da güvenilir olmadığı gerekçesiyle polisin bilgisi dışında Berlin’e gitmesinin uygun bulunmadığı dile getirilir. Hatta durum Talat Paşa tarafından Enver Paşa’ya da bildirilir. Weinberg’in sınır dışı edilmediğini gösteren bu belge Enver Paşa imzasıyla 13 Temmuz 1917 tarihinde Dâhiliye Nezareti’ne gönderilir.

 

Bunun yanı sıra 27 Temmuz 1920 yılına ait bir belgede[11] Darülaceze kurumunun açtığı film ihalesini Weinberg’in kazandığının ortaya çıkması da buna işaret eder. Öncelikle Gazi Sinema Film Fabrikası şefinin ifadesiyle, Weinberg sinemasına tanınan ayrıcalıklardan duyulan rahatsızlık öne çıkar. Sorulan sorulara verilen cevaplar üzerinden iki sinema arasındaki farklardan bahsedilir. Örneğin bir taraftan Weinberg’in filmleri daha yüksek fiyata imal ettiğinden dem vurulurken, diğer taraftan Bican Efendi ve Bican Efendi Vekilharc gibi filmlerin başarıları dile getirilir. Patrikhaneden gönderilecek heyet tarafından gerçekleştirilecek Hızır Günü merasimlerini filme almak istediklerinde de, talepleri yarına ertelenerek geçiştirildiği halde aynı gün Weinberg’le görüşülmesinden duydukları rahatsızlığı ifade ederler. Ancak bütün bunlar göz önünde bulundurularak heyet tarafından alınan karara göre, Malul Gaziler Sineması çalışanlarının henüz bu sanatı Weinberg kadar ustaca yürütemedikleri gerekçesiyle işin ehline verildiği anlaşılır.

 

Weinberg’in 1920’li yıllarda neler yaptığına dair de  iki önemli gazete ilânı vardır. Bunlar “Annuaire Oriental” adlı gazetede farklı tarihlerde çıkar. İlki 1927’de, diğeri ise 1929’da yayınlanan her iki ilânda da Weinberg’in İstiklal Caddesi’ndeki işyerinde fotoğraf, film ve gramofon malzemeleri sattığı bilgisi yer alır.[12] Weinberg ile ilgili ülkemizdeki son ilân 1930’lu yılların başına rastlar.[13]

 

Galiçya: İcbari mi, İhtiyari mi?

 

12 Eylül 1923 tarihinde[14] de, Romanya’ya gitmek isteyen Weinberg için izin istenmektedir. Bunda Türk yetkililerini endişelenilecek bir durum bulunmadığı ve kısa süreli bir ziyaretin ardından geri döneceği Fransızca bir dilekçeyle bildirilir.

 

Bunun üzerinden çok geçmeden 26 Kasım 1923 yılına ait diğer bir belgede,[15] Weinberg’den ‘harp kazanç vergisi’ istenmesi üzerine Romanya büyükelçiliğinden gönderilen Fransızca bir dilekçenin sunulması söz konusu. Yazılan resmi yazıda bir takım iddialar da öne sürülür: Weinberg’in filmlerinin savaş boyunca sorgulandığı, Galiçya’ya sürüldüğü ve 30 yıldır İstanbul’da işlettiği sinemasının kapatıldığı gibi. Ayrıca yabancı uyruklu olması sebebiyle de vergiden muaf tutulması gerekliliği vurgulanır.

 

Bu belgede geçen; Türk yetkililerin Weinberg’in sinemasına el koyduğu, onun “Galiçya Cephesi’ne zorla gönderildiği” ve “30 yıldır İstanbul’daki işletmesini kapalı tutmak zorunda kalması” gibi durumlar, eldeki diğer bilgilerle çelişmektedir. Romanya elçiliği gönderdiği bu yazıda doğruluğu tartışılır ifadelere yer vererek, muhtemelen onun savaş döneminde kazanç elde etmediği iddialarını güçlendirmek istemektedir. Tabii bu, “harp kazanç vergisi” ödememesi amacıyla gündeme getirilir.

 

Weinberg’in, eğer yaşadıysa 1930’lardan itibaren neler yaptığı, ne zaman öldüğü ve harp kazanç vergisi”nden muaf tutulma talebinin nasıl karşılık bulduğu hâlâ bilinmese de, ülkesi Romanya’ya karşı Osmanlı İmparatorluğu’nun yanında savaşa girmesinin yanında -üstelik aslen Galiçyalı olduğu konusunda Özuyar’ın verdiği bilgi doğru kabul edilirse- doğduğu bölgeye Osmanlı ordusunun emrinde gitmesini, elçilik yetkililerine “Zorla gönderildim.” şeklinde açıklamış olma ihtimali, belgede geçen “Kendisi tutsak olarak Galiçya’ya götürülmüş…” ifadelerinin izahı kabul edilebilir de.[16]  Ancak 1899’da padişaha sunduğu dilekçede filmlerin ‘yabancı’lar tarafından çekilmesinin sakıncalarından bahseden Weinberg için, 1923 yılında Romanya elçiliği tarafından yazılan yazıda yine kendisinin ‘yabancı’lığı öne sürülerek vergi muafiyeti gündeme getirilmesi ise oldukça ilgi çekicidir.

 

Tüm bu belgeler göz önüne alındığında, öncelikle Weinberg’in bir ‘ecnebi’ olarak Osmanlı’daki ayrıcalıklı konumu dikkat çekiyor. Galanti’nin Yahudiler için müslimlerle gayrimüslimlerin hürriyet, adalet, vatanseverlik temeline dayalı “Osmanlı milleti”[17] yani “eşit Osmanlı vatandaşı”[18] çatısı altında birleştirilmiş bir imparatorluğa dönüşen[19] Osmanlı’daki durumlarını “Yahudiler, zulmetten nura, esaretten hürriyete kavuşmuşlardır. Yahudiler, Türklere yalnız galip ve toprağın efendisi nazarıyla değil, kendi dinleriyle yakınlığı olan kardeş nazarıyla bakmışlardır.” şeklindeki vurgusu Weinberg için de geçerliliğini korur.[20]

 

Her ne kadar vergi yükümlülüğü sebebiyle ciddi iddialar öne sürülse ve bu iddiaların sahih olma  ihtimali bulunsa dahi, bu Weinberg’in Osmanlı dönemindeki zimmilere uygulanan muafiyetler sayesinde tam bir emniyet içinde ticaret ve sanatı ile uğraşabilen, imparatorluğun ekonomik hayatını elinde tutan[21] iş adamlarından biri olduğu, aynı zamanda sinema ve birçok alandaki girişkenliğiyle son dönem Osmanlısında ilklere ve yenilere imza attığı gerçeğini değiştirmez.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*218

 

Bihi

 

Fotoğraf âlât ve edavât taciri Sigmund Vaynberg mührüyle memhûr[22] olarak atebe-i gerdûn-mertebe-i[23] hazret-i tâcdârilerine[24] refʻ[25] ve iʻlâ[26] edilmek üzere gönderilen bir kıta arîza[27] ile bir kıta sinematograf kataloğu refʻ-i pâ-yı serîr-i iclâl-i hümâyûnları[28] kılındı.

 

Arîza-i mütekaddime[29]  me’vâsına[30] nazaran mezkur katalogda surh[31] ile işârât[32] edilen cünûd-ı zafer-i mevûd-ı mülûkânelerinin[33] resm-i geçit harekâtları[34] alınarak inzâr-ı[35] umûmiyeye vaz olunan peliküller gayr-ı muntazam[36] ve asker-i şahânelerinin satvet-i kahramanesiyle[37] gayr-ı mütenasib[38] oldukları ecilden[39] hem ordu-yı hümâyûn-ı mülûkânelerinin itilal-i[40] kadr ü şerefine hizmet etmek ve hem eydi-i[41] umûmiyede gezen bir takım yanlış ve münasebetsiz sinematograf resimlerinin intişârına[42] mümânaat eylemek[43] üzere ordu-yı hümâyûn-ı mülûkânelerinin derece-i mükemmeliyetini irâe[44] eder sûrette sunûf-ı muhtelife-i[45] askeriyenin sinematograf resimlerinin bilâ-ücret[46] ahzına müsaade buyurulmasını arz u istirham eylemekten ibaret bulunmuş olmağın herhalde ve kâtıbe-i ahvalde[47] emr u ferman hazret-i veliyyü’l-emr efendimizindir.

 

Fî 11 Teşrîn-i evvel sene [1]315

Maiyyet-i[48] seniyye-i mülûkâneleri erkân-ı harbiyesi müşîri[49]

abd-i mülûkâneleri

Şakir

*Sadaret-i uzmâ Mektûbi Kalemi

Numara: 262741

Tarih-i vürûdu: 4

Tarih-i tesvîdi: 5 27

Mukabele eden:

Mübeyyizi:

Müsevvidi: Bende [İmza] Rafet

[İmzalar]

27   27

Li-ecli’t-tebyîz vürûdu[50]

Tarih-i tebyîzi: 6 28

Buyruldu

 

 

Bihi

Rusûmât Emanet-i Celîlesine

Sûretleri bâlâda[51] muharrer tezkire-i marûza ve şeref-sâdır olan irâde-i seniyye-i cenâb-ı hilâfet-penâhîye mübellağ[52] hâmiş[53] mûcebince[54] rusûmât emanet-i celîlesinden[55] ifa-yı muktezâsına himmet buyruldu.

 

Vaynberg ve Simnis Yartanyadi? nâmlarına gümrüğe gelen edevât-ı tenvîriyyenin[56] imrârı[57] hakkında

 

 

*Sadaret-i uzmâ Mektûbi Kalemi

Numara: 2695

Tarih-i vürûdu: 2

Tarih-i tesvîdi: 2 Zilkade sene [1]325 / 24 Teşrîn-i sânî sene [1]323

Müsevvidi: [İmza] Mehmet Şaban

[İmzalar]

24    24

Tarih-i tebyîzi: 3

25

Buyruldu

 

 

Bihi

Rusûmât Emanet-i Celîlesine

Sûretleri bâlâda muharrer tezkire-i marûza ve şeref-sâdır olan irâde-i seniyye-i cenâb-ı hilâfet-penâhîye mübellağ hâmiş mûcebince rusûmât emanet-i celîlesinden icrâ-yı icâbına himmet buyruldu.

 

Vaynberg ve İgor Halbuti? nâmlarına gelen makineler hakkında

 

*Dersaadet[58] Merkez Kumandanlığı

2 / 14364

6/8/[1]333

 

Bihi

   Dahiliye Nezaret-i Celîlesine[59]

 

Devletlü efendim hazretleri

Başkumandanlık vekâlet-i[60] celîlesinin 2/43475 numaralı ve 17/7/[13]33 tarihli emr-i âlîleriyle[61] Harbiye Nezareti Sineması için Berlin’e i‘zâmına[62] müsaade buyurulan sinemacı Mösyö Vaynberg’in azîmeti[63] hakkındaki muktezânın[64] nezaret-i celîleleriyle polis müdüriyet-i umûmiyesine tebliğ buyurulduğu halde müdüriyet-i umûmiyece[65] nezaret-i celîlelerinden bir emir vürûd[66] etmediği cihetle azîmeti hakkında bir muamele yapılamadığı sebk[67] eden işâra[68] vârid[69] olan 4 Ağustos sene [1]333 tarihli ve 1385 numaralı tezkire[70] ile izbâr[71] buyurulmuş ve sâlifü'l-arz[72] sinema ihtiyacâtı[73] için mûmâ-ileyhin[74] sürat-i i‘zâmı muktezî bulunmuş olmağla azîmeti hakkındaki muamelenin sürat-i ifası husûsunun müdüriyet-i mûmâ-ileyhâya emr ve tebliğine müsaade-i celîle-i nezaret-penâhîlerinin şâyân[75] buyurulması arz ve istirhâm[76] olunur. Ol bâbda emr u fermân hazret-i men lehü'l-emrindir.

 

Merkez Kumandanı

Cevad

*İstanbul Polis Müdüriyet-i Umûmiyesi

Kısm-ı Siyasi Müdüriyeti

Aded

223

Mahrem

 

 

Bihi

Dahiliye Nezaret-i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Beyoğlu’nda Humbaracı Yokuşu’nda 98 numaralı hanın 4 numarasında ikamet eden ve fotoğraf ve elektrik âlât[77] ve makineleri satmakla müştagil[78] Romanya tebaasından[79] kırk sekiz yaşlarında Mösyö Vaynberg veled-i İzrail[80] ahîren[81] Avrupa’daki kıtaât-ı[82] Osmaniyenin sinemasını ahzına[83] memur edilerek fotoğrafçı İbrahim Ferid Bey ile beraber merkez kumandanlığı tarafından yedlerine[84] vesîka verilerek gönderilmiş ve bu kere avdet etmişlerdir.[85] Düvel-i muhâsama[86] tebaasından olan merkûmun[87] ahvali[88] zaten pek de mazbût[89] olmadığı gibi merciiyet muamele[90] haricinde düvel-i muhâsame tebaasından bir şahsın polisin malumâtı olmaksızın bu sûretle[91] seyr ü seyahatine müsaade itâsı[92] min-küllî’l-vücûh[93] şâyân-ı kayd u nazar[94] bulunmağla keyfiyet-i mühimme-i mebhûse[95] arz-ı nazar-ı âlî-i nezaret-penâhîleri kılınır. Ol bâbda emr u fermân hazret-i men lehü’l-emrindir.

Fi 27 Mart sene [1]333

Polis Müdür-i Umumîsi

m. buyuruldu?

 

*24504

37

Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umûmiye Müdüriyeti 

Evrak-ı Umûmi Numarası:

Kalem Numarası: 70

Müsevvidi:[96] [İmza]

Tarih-i tesvîd:[97] 31 Mart sene [1]333

Mübeyyizi:[98] [İmza]

Tarih-i tebyîzi:[99] 2 Nisan sene [1]333

Battalının[100] kaleme tarih-i vürûdu:

Mukabele[101] edenler: [İmzalar]

 

 

Dahiliye Nazırı Talat Paşa’dan Başkumandan Vekili Enver Paşaya

Hülâsa:[102] Romanya tebaasından Vaynberg’in sinema almak üzere Avrupa’daki kıtaât-ı Osmaniye nezdine polisin malumâtı olmaksızın gönderildiği hakkında.

Beyoğlu’nda Humbaracı Yokuşu’nda “98” numaralı hanın dört numarasında ikamet eden ve fotoğraf ve elektrik âlât ve makineleri satmakla müştagil Romanya tebaasından kırk sekiz yaşlarında Mösyö Vaynberg veled-i İzrail ahîren Avrupa’daki kıtaât-ı Osmaniyenin sinemasını ahza memur edilerek fotoğrafçı İbrahim Ferid Bey ile beraber merkez kumandanlığı tarafından yedlerine vesîka verilerek i‘zâm edildikleri ve bu kere avdet eden ve düvel-i muhâsame tebaasından olan merkûmun ahvali zaten pek de mazbût olmadığı gibi merciiyyet haricinde düvel-i muhâsame tebaasından bir şahsın polisin malumâtı olmaksızın bu sûretle seyr ü seyahatine müsaade itâsı min-külli’l-vücûh şâyân-ı kayd u nazar bulunduğu polis müdüriyet-i umûmiyesinden vârid olan tezkirede izbâr kılınmış olmağla beyân-ı malumât siyâkında[103] tezkire-i senâverî terkîm kılındı efendim.

Tebyîz

*Bâbıâli

Dahiliye Nezareti

Umûr-ı[104] Mahalliye Vilâyât Müdüriyeti

Umûmi:

Husûsi:

 

 

Vaynberg Sineması’nın kabul ettiği şerâit[105] sizin muvâfakat eylediğiniz[106] şerâitin aynı mıdır? Aralarında fark varsa ne bahsindedir?

Vaynberg Sineması’nın kabul ettiği şerâit negatif ve pozitif imali husûsunda tamamen aynı olmakla beraber yazı hususunda görüşülen yirmi beş kuruş fiyatı Vaynberg diğer filmler meyânında[107] onu dahi yüz kuruşa yaptığı bizim şerâitimizden daha yüksek fiyatla imal ettiği tebeyyün[108] eder.

Darülaceze Müdürü Bican Efendi Vekilharc piyesini ne zaman gördü de takdir etti: Darülaceze’nin filmlerini size ısmarlamazdan evvel mi? Yoksa Vaynberg’e imal ettirdikten sonra mı?

Bican Efendi piyesi bu mesâilden[109] pek çok müddet sonra vaz-ı temâşâ[110] ettirildiği dolayısıyla bilâhare takdir e[tti]ği anlaşılır.

Vaynberg’in filmleri sizin imal edeceğinizden fena mıdır?

Müessesemiz ve fabrikanın daha vâsi[111] mikyâsda ve daha ziyade âlât edevâta mâlikiyeti ve bilhassa böyle aktüalite filmlerdeki tecârüb-i adîdesi[112] daha ziyade mükemmeliyetini ispat etmektedir.

Bu suallere verdiğiniz cevapların da neye müstenid[113] olduğunu ilâve ederim, imza eylemenizi rica ederim.

İdare-i Mahalliye-i Vilâyât Müdür Muavini

[İmza]

 

 

Darülacezece bu mesele takrîr ettikten[114] sonra rûz-ı Hızır günü[115] mutâd vechile[116] Darülaceze’de icra edilecek bazı merasim dahi bu meyânda sinemaya çıkabilmesi için yevm-i mezkurda araba göndereceklerini ve gidip müdür beyin esnâ-yı müracaatımızda gezdirip gösterdiği yerler ile merasim-i mezkureyi birlikte ve aynı zamanda sinemaya almaklığını takarrür etmiş[117] iken yevm-i mezkurda ale’s-sabah[118] telefonla yevm-i âhara[119] terk edildiğini bize ihbar[120] ve ihtar[121] ettikleri ve aynı günde Vaynberg’in gittiğini haber aldığımız cihetle bizden sarf-ı nazar[122] ettikleri tebeyyün etmiştir.

Fi 27 Temmuz sene [1]336

 

Malûlîn Sinema Film Fabrikası

Film İmal ve İhzar Şefi

[İmza] Hüseyin

 

 

*Bâbıâli

Dahiliye Nezareti

Umûr-ı Mahalliye ve Vilâyât Müdüriyeti

Umûmi:

Husûsi:

 

Darülaceze sinema aldırmak için Malûlîn-i Guzât Heyet’ine hangi tarihte ve ne sûretle müracaat etmiştin?

Darülaceze usulen film fabrika müdüriyetine müracaat ettiği cihetle hangi tarihte müracaat ettiği bendenizce malum değilse de Müfettiş Mümtaz Bey delâlet ettiğinden[123] haberdar bulunuyorum.

Malûlîn-i Guzat Heyeti matlûb[124] olan filmlerin metresini kaça imal edecekler?

Hem pozitif hem negatif iki film itâsı meşrût[125] mu idi?

Heyetçe dermeyân[126] olunan şerâite karşı Darülaceze idaresi ne dedi? Neden hemen bir mukavele akdine girişmedi?

Bendeniz fabrikadan fi 5 Mayıs sene [1]336 tarihli heyet kararı üzerine Darülaceze’ye giderek negatif ve pozitif birlikte çift metresi bir metre olarak beher metresi yüz kuruşa olmak üzere pazarlıktan sonra yazı meselesi mevzu bahis olmuş ve yazı şimdiki halde yalnız pozitif film üzerine çekildiği cihetle harice yirmi ve yirmi beş kuruş üzerinden yapıldığı maahâzâ[127] filmler imal edildikten sonra bu husûs için de ayrıca görüşülmek imkânı olduğunu müdür beye izah ve tefhîm[128] etmiştim.

Bu suallere verdiğiniz cevapları neye müsteniden ispat ve iddia edebilirsiniz?

Bu pazarlık muvâfık[129] görülüp takarrür etmiş ve şimdiki hâlde arzu ederseniz mikda[r-ı] kâfi pey[130] itâsını muhasebeye emr vereyim diyerek bendenize müdürün tarafından teklif vâki olmuş ve bendeniz de her iki müessese birer daire-i resmiye gibi olduğu cihetle yekdiğere[131] emniyeten pey almaktan ictinâb ederek[132] bu gibi mesâil heyet-i merkeziye muhasebesince ifa ve istifa edildiğinden imalden sonra dahi olmasında beis olmadığını ilâveten söyledim idi.

 

 

 *Heyet-i dâimenin fî 6 Mayıs sene [1]336 tarihli ve 172 numaralı kararı sûretidir

Fî 5 Mayıs sene [13]36 tarihli ve 171 numaralı kararı mûcebince[133] aldırılacak sinema fotoğrafîlerinin ahzı[134] için Darülaceze’ye celb edilen Malûl Gaziler Sineması memurlarıyla Beyoğlu’nda sinema sahibi Mösyö Vaynberg ile görüşülerek memurîn-i[135] mûmâ-ileyhâ alınacak negatif ve pozitif şeritlerden yalnız pozitifi müesseseye verilmek üzere beher[136] metre şeride bir lira ve yazı için sarf edilecek şeritlerin her bir metresine de yirmi beş kuruş istemiş ve Mösyö Vaynberg ise negatif ve pozitif her iki şeridi müesseseye itâ etmek üzere her bir metreye bir lira ve yazı için kullanılacak şeritlerin metresine de yirmi kuruş ücret talebinde bulunmuş olmalarına ve Malûl Gaziler Sineması’nda bu işlerde çalışan efendilerin henüz işbu sanata sülûk ettikleri[137] ve binâenaleyh tecrübe ve iktidarları hâl-i inkişâfta[138] bulunup Mösyö Vaynberg’in sinematografçılıktaki vukûf,[139] tecrübe ve liyakati senelerden beri bi’t-tecrübe kesb-i tahakkuk[140] etmesine ve ale’l-husûs Darülaceze dâhilindeki kilisenin yevm-i mahsûs dolayısıyla patrikhaneden gönderilecek heyet-i ruhânîyece icra olunacak merasim-i mahsûsanın mutlak bir nefâseti[141] hâiz[142] bulunması elzem olup tecrübeye gayr-ı mütehammil[143] bulunmasına binaen aldırılacak fotoğrafîlerin şerâit-i ânife[144] dairesinde Mösyö Vaynberg’e aldırılması kararlaştırıldı.

Aslına mutabıktır.

[İmza] Rauf?

 

 

*Malûlîn-i Guzâta Muavenet Heyeti[145]

Aded

 

Dahiliye Nezaret-i Celîlesine

23 Haziran [1]336 tarihli ve 11073 umûmi numaralı tezkire-i aliyye-i nezaret-penâhîleri cevabıdır:

Darülaceze Müdüriyetince ahz ettirilecek sinema filmlerinin Malûlîn-i Guzâta Muavenet Heyet-i Merkeziyesi Sinema Film Fabrikasınca verilen fiyattan daha fazla bir bedelle adi bir ecnebi[146] sinema imalathanesine ihale edilmiş olmasından dolayı vâki olan[147] şikâyâtımız[148] üzerine Darülaceze Müdüriyeti, Malûlîn-i Guzâta Muavenet Sinema Fabrikasınca yalnız pozitif şeride bir lira ve yazı için beher metreye yirmi beş kuruş talep edildiği halde Vaynberg Sineması negatif ve pozitif filmlerin her ikisinden beher metreyi bir liraya ve yazıları yirmi kuruşa verdiği [ve maa ma hazihi filmlerin sinemacılık sanatının henüz mebâdisinde[149] bulunan heyet-i mezkure memurlarına imal ettirmekten ise sinemacılıkta vukûf ve ihtisası müsellem[150] ve müsebbet[151] bulunan Mösyö Vaynberg’e yaptırılması daha muvâfık görüldüğü] ifade kılınmıştır.

Darülaceze Müdüriyetince hiçbir vukûf ve malumâta müstenid olmayarak fabrikamızın istihkâk[152] ve Vaynberg Sineması’nın müessesemize müreccah[153] ve mütefevvik[154] olduğu iddia edilmesi şâyân-ı teessüftür. Fabrikamızın İstanbul’daki bu kabil bütün müessesâta[155] mütefevvik olduğu umûmen malum ve müsellemdir. Bu hakikat küçük bir tahkikat ile tezahür eder.

Sinema fabrikamız müdüriyeti Darülaceze Müdüriyetinin iddiası mukârin-i[156] hakikat olmadığını tarafımızdan daha ehven[157] fiyat teklif edilmiş olduğunu ve Darülaceze müdürünün bizim fabrika mamulâtından Bican Efendi filminin mükemmeliyetini gördükten sonra filmleri Vaynberg’e vermekteki hatasını itiraf ettiğini iddia eyliyor. Darülaceze Müdüriyetinin tezkiresi ise aksi iddiada bulunuyor. İki idare arasında bir vazifeye ve hakikate riayet edilmemek[158] kusuru var. Bunun hangi tarafta olduğunun tayini ve mesulün tecziye edilebilmesi[159] için keyfiyetin Heyet-i Teftişiyeye tevdîi[160] husûsuna müsaade-i aliyye-i nezaret-penâhîlerinin şâyân buyurulması bâbında emr u ferman hazret-i men lehü’l-emrindir.

7 Temmuz [1]336

Malûlîn-i Guzâta Muavenet Heyet-i Merkeziye Reisi

 

İsa Ruhi

[Mühür: Malûlîn-i Guzâta Muavenet Heyeti 1333]

 

 

*?

52

Bihi

Dahiliye Nezaret-i Celîlesi Umûr-ı Mahalliye-i Vilâyât Müdüriyet-i Aliyyesine

Fî 27 Mayıs [1]336 tarihli ve 11052 numaralı tezkire-i aliyyeleri cevabıdır. Darülaceze’nin bu günkü esbâb-ı[161] tekemmül[162] ve intizamını[163] memleketimiz halkıyla pâyitaht-ı[164] saltanat-ı seniyyeyi ziyarete gelen zâirîn-i ecnebiyeye[165] hakkıyla tanıttırmak üzere Darülaceze’nin derûn[166] ve bîrûnunu[167] musavver[168] sinema fotoğrafîlerinin ahzı için Darülaceze’ye celb edilen[169] Malûl Gaziler Sinema Memurları ile Beyoğlu’nda sinema sahibi Mösyö Vaynberg ile de görüşülerek memurîn-i mûmâ-ileyhimâ alınacak negatif ve pozitif şeritlerden yalnız pozitifi müesseseye verilmek üzere beher metre şeride bir lira ve yazı için sarf edilecek şeritlerin beher metresine de yirmi beş kuruş istemiş ve Mösyö Vaynberg ise negatif ve pozitif her iki şeridi müesseseye itâ etmek üzere her bir metreye bir lira ve yazı için kullanılacak şeritlerin beher metresine de yirmi kuruş ücret talebinde bulunmuş olmalarına ve Malûl Gaziler Sineması’nda bu işlerde çalışan efendilerin henüz işbu sanata sülûk ettikleri ve binaenaleyh tecrübe ve iktidarları hâl-i inkişâfta bulunup Mösyö Vaynberg’in sinematografçılığındaki vukûf ve tecrübe ve liyakati ise senelerden beri bi’t-tecrübe kesb-i tahakkuk etmesine ve ale’l-husûs rûz-ı Hızırda Darülaceze dahilindeki kilisenin yevm-i mahsûs[170] dolayısıyla patrikhanece gönderilecek heyet-i ruhânîyece icra olunacak merasim-i mahsûsanın mutlak bir nefâseti hâiz bulunması elzem olup tecrübeye gayr-ı mütehammil bulunmasına binaen aldırılacak fotoğrafîlerin şerâit-i ânife dairesinde Mösyö Vaynberg’e aldırılması heyet-i dâimenin sûretleri melfûf[171] iki kıta fi 5 ve 6 Mayıs sene [13]36 tarihli ve 171 ve 172 numaralı kararları iktizâsından[172] bulunmuş olduğu marûzdur[173] efendim.

Fi 5 Haziran sene [1]336

Darülaceze Müdürü

Bende

[İmza] İbrahim

*Dosyası

?

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hariciye[174] Vekâleti

Dersaadet Murahhaslığı[175]

Umur-ı Siyasiye

Evveliyât[176] ve Müzeyyelât[177]

Hülâsa

Umûmi Numara: 4414

Husûsi Numara: 547

Tarih: Fî 8 Teşrîn-i evvel sene [13]39

Mübeyyiz ve tarih

Müsevvid: 8 Teşrîn-i evvel sene [1]339

Mümeyyiz[178]

 

 

Bihi

İstanbul Polis Müdüriyet-i Aliyyesine

Romanya tebaasından Mösyö Sigmund Vaynberg’in Roman memleketine azîmet edeceğinden bahisle kendisine icâb eden seyahat vesîkasının itâsı Romanya memleketinden ba-takrîr rica ve iltimas[179] olunmuş olduğundan icâb eden muamelenin ifası[180] mercûdur[181] efendim.

 

 

*Türkiye Romanya Yüksek Komiserliği

İstanbul, 8 Ekim 1923

No: 1469

Romanya Temsilciliği, Dışişleri Bakanlığından, Sigmund Weinberg’in Romanya’ya birkaç günlük seyahati için gerekli olan vizenin verilmesi için gereken emirleri vermesini talep etmektedir.

Sayın Weinberg uzun yıllardır burada [Türkiye’de] ciddi ticari işleri yürütmektedir. Romanya’ya sadece acil işler için gitmektedir.  Kısa süreli bir ziyaretten sonra evine geri dönecektir. Türk yetkililerin endişe etmesini gerektiren bir durum söz konusu değildir.

Dışişleri Komiserliği Adına

[İmza]

İstanbul

 

[Fransızca’dan çeviren: Yavuz Selim Söylemez, Tashih ve Redaksiyon: Müzeyyen Önal ve Ayşe Yılmaz]

 

 

*Türkiye Büyük Millet Meclisi Hariciye Vekâleti

Dersaadet Murahhaslığı

Umur-ı Siyasiyye

Dosyası:

Evveliyât ve Müzeyyelât

Hülâsa: Romanya tebaasından Sigmund Vaynberg’den talep edilen harp kazanç vergisi hakkında

Umûmi Numara: 700

Husûsi Numara: 316

Tarih: 29 Teşrîn-i sânî 1339

Melfûf 1

Mübeyyiz ve tarih

Müsevvid: 26 Teşrîn-i sânî sene 13[39]

Mümeyyiz: Nuri

 

 

Hariciye Vekâlet-i Celîlesine

Romanya tebaasından olup Beyoğlu’nda sineması bulunan Sigmund Vaynberg’den talep olunan harp kazanç vergisinin adem-i cibâyeti[182] Dersaadet Romanya sefâretinden[183] mevrûd[184] 20 Teşrîn-i sânî sene [1]923 tarih ve 1826 numaralı bir kıta takrîrde talep ve iltimas edilmiş olmasından icrâ-yı icabı zımnında[185] mezkur takrîr sûreti leffen[186] takdim kılınmıştır efendim.

 

 

*Türkiye Romanya Büyükelçiliği

No: 1826

İstanbul, 20 Kasım 1923

Sayın Murahhas,[187]

Pera’da sinema sahibi olan Romanya vatandaşı Sigmund Weinberg’in maruzatını siz değerli Ekselanslarına iletmekten şeref duyarım.

Geçen 28 Ekim, kısım 15, 27 numaralı şikâyette Pera (Tarlabaşı) vergi bürosu, ilgili şahsı 309 Türk lirası 84 kuruş savaş vergisi ödemesi için uyardı.

Yine bunun yanında filmleri savaş boyunca Türk ordu yetkilileri tarafından defalarca sorgulanmıştır. Savaş esiri olarak Galiçya’ya sürülmüş ve 30 yıldır İstanbul’da faaliyet gösteren işletmesini kapatmıştır. Eklemek isterim ki Sayın Weinberg, yabancı uyruklu olduğu için bu tür bir vergiyi ödemekle yükümlü tutulamaz.

Yukarıda bahsi geçenleri Ekselanslarının bilgisine sunarak, Sayın Weinberg’den tahsil edilmek istenen vergiden muaf tutulması için gerekli emirlerin verilmesi hâlinde size çok minnettar kalacağım[ı belirtmek isterim.]

Sayın Murahhas, en derin saygılarımı kabul ediniz.[188]

Sayın Dışişleri Komiser Yardımcısı Adnan Bey.

İstanbul

700/316 Hariciye Vekâleti

6

22

1923-11-20

Kaleme 22 sene-i minhü

Sûreti bi’t-tahrîrât vekâlet-i celîleye

[Fransızca’dan çeviren: Yavuz Selim Söylemez, Tashih ve Redaksiyon: Müzeyyen Önal ve Ayşe Yılmaz]

 

[Osmanlıca latinizeler: Samime İnceoğlu ve Ayşe Yılmaz]

 

 

 

 

Kaynaklar:

Makaleler:

Çetin, Mustafa. “Mustafa Çetin: İlk Türk Filmiyle İlgili Tartışmalar Sinemamıza Zarar Vermiştir.” Barış Saydam. Hayal Perdesi 22 (2011): 82-88.

Scognamillo, Giovanni. “Türk Sineması: Başlangıcından Bugüne.” Hayal Perdesi 18 (2010): 68-73.

Lüleci, Yalçın. “Osmanlı’da Bir Sinema Gönüllüsü: Sigmund Weinberg-1.” Hayal Perdesi 20 (2011): 84-87.

Lüleci, Yalçın. “Osmanlı’da Bir Sinema Gönüllüsü: Sigmund Weinberg-2.” Hayal Perdesi 21 (2011): 116-121.

Saydam, Barış. “Nijat Özön: Türkiye’de Sinemayı Tanıtan Adam.” Hayal Perdesi 20 (2011): 88-91.

Tice Yıldırım, Esra. “Türk Sinemasının İlk Yılları ve Fuat Uzkınay.” Hayal Perdesi 27 (2012): 64-67.

Yelence, Yalçın. “Türkiye’ye Sinemanın Girişi.” Hayal Perdesi 36 (2013): 32-45.

Türk, İbrahim. “Türk Sineması Ne Zaman Başladı?.” Altyazı 3 (2001): 64-68.

Burçak, Evren. “Sinema Tarihimizin Bilinmeyen İlk Filmleri (1905-1914).” Antrakt 48(1995): 58-59.

Gönden Öktem, Meltem. “Edebiyatçılarımızın Sinema Hatıraları.” Modern Zamanlar 33 (2014): 10-19.

Yaylagül, Levent. “Türkiye’de Sinema, Toplum ve Siyaset.” Modern Zamanlar 33 (2014): 32-41.

Özgüç, Agah. “Güldürü Filmlerimiz ve Sinemamızın Komikleri.” CineTele 4 (2013): 11.

“Türk Sinemasının Yüzüncü Yılı ve Türkiye’de Belge Filmi Çalışmaları....” CineTele 5 (2014): 1.

Evren, Burçak. “Türk Sinemasının Doğum Günü 14 Kasım 1914 mü?.” CineTele 5 (2014): 12-13.

Yılmazsoy, Aslı Canan. “Türk Sinemasının İlk Sinemacısı Fuat Uzkınay: Yüzyıllık Adam....” CineTele 5 (2014): 18-19.

Küçük, Mustafa. “Birinci Dünya Savaşı Sırasında Sinema ile Alâkalı Birkaç Osmanlı Evrakının Değerlendirilmesi.” Sinemarmara 3 (2014): 72-77.

Evren, Burçak. “‘Belge Yoksa Tarih de Yoktur’ ya da Bir 100. Yıl Masalı.” Modern Zamanlar 35 (2015): 6-12.

Kutlar, Onat. “Türk Sinemasının Altmışıncı Yılı ve İlk Türk Filmini Çeviren Fuat Uzkınay.” Milliyet Sanat Dergisi 106 (1974): 5-7.

And, Metin. “Türkiye’de Sponek Birahanesindeki İlk Sinema Gösterisinin Öncesi ve Sonrası.” Milliyet Sanat Dergisi 106 (1974): 8-12.

Şener, Erman. “Türkiye’de ‘Sinema’ ile ‘Edebiyat’ Arasındaki İlişkiler ve İşbirliği.” Milliyet Sanat Dergisi 179 (1976): 5-7.

Scognamillo, Giovanni. ‘“Ah, Vah Beyoğlu Sinemaları!.” Milliyet Sanat Dergisi 306 (1979): 28-29.

Evren, Burçak. “Belge Yoksa Tarih de Yok: Bir 100. Yıl Masalı....” CineBelge 1 (2015): 6-19.

Özuyar, Ali. “Türk Sinemasının Konulu İlk Filmleri ve Değişen Film Kronolojisi.” CineBelge 1 (2015): 20-30.

Hazar, M. Nedim. “Sinemaya Dair: (Seyirci 2) 7. Sanat Türk Topraklarında.” Aksiyon 1024 (2014).

Kakınç, T. “Nijat Özön’ün ‘Sinema Sözlüğü’ Üzerine.” Varlık 496 (1959): 22.

Sak, İzzet. “Şeriyye Sicilleri Işığında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Aile Hayatı: Konya Örneği (1700-1725).” Tarihin Peşinde 7 (2012): 117-135.

Akça, Gürsoy. “Osmanlı Millet Sisteminin Dönüşümü.” Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları (2007): 57-68.

Kenanoğlu, M. Macit. “İslam-Osmanlı Hukukunda Zımmîler.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5 (2005): 553-574.

Yurdaydın, Hüseyin G. “İslâm Devletlerinde Müslüman Olmayanların Durumu.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1986):  97-110.

Demirağ, Yelda. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaşayan Azınlıkların Sosyal ve Ekonomik Durumları.” OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi)13 (2002): 15-33.

Gedikli Berber, Şarika. “Osmanlı’dan Cumhuriyete Geçişte Yahudilerin Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne Uyum Süreci: (Moiz Kohen Örneği).” International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4 (2012): 1779-1800.

Demir, Özge. “İslam Hukuku’nda Zimmet Sözleşmesinin Hukuki Kapsamı ve Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Görünümü.” DergiPark Akademik 1 (2014): 739-755.

Karataş, Ali İhsan. “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlere Tanınan Din ve Vicdan Hürriyeti.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2006): 267-284.

Akyılmaz, Gül. “Osmanlı Devletinde Gayrimüslimlerin Hukuki Statüsü”, Ermeni Araştırmaları Türkiye Kongresi, 20 Nisan 2002, Tebliğ.

 

Kitaplar:

Özuyar, Ali. Devlet-i Aliyye’de Sinema. Ankara: De Ki Yayınları, 2007.

Akçura, Gökhan. Aile Boyu Sinema: Ivır Zıvır Tarihi 7. İstanbul: İthaki Yayınları, 2004.

Evren, Burçak. Sigmund Weinberg: Türkiye’ye Sinemayı Getiren Adam. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1995.

Aktoprak, Elçin. Bir “Kurucu Öteki” Olarak: Türkiye'de Gayrimüslimler. Ankara: Ankara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakultesi, İnsan Hakları Merkezi, 2010.

 

 

[1] Evren, Burçak. Sigmund Weinberg: Türkiye'ye Sinemayı Getiren Adam. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1995, s. 35.

[2] Lüleci, Yalçın. “Osmanlı'da Bir Sinema Gönüllüsü: Sigmund Weinberg-2.” Hayal Perdesi 21, (2011): 116-121.

[3] BOA, Dosya Nr. 22, Gömlek Nr. 60, Fon Kodu: Y.PRK.TKM.

[4] BOA, Dosya Nr. 2525, Gömlek Nr. 189355, Fon Kodu: BEO; BOA, Dosya Nr. 3204, Gömlek Nr. 240229, Fon Kodu: BEO.

[5] BOA, Dosya Nr. 63, Gömlek Nr. 49, Fon Kodu: DH.KMS. [Kaynak: Evren, Burçak. a.g.e., s. 72.]

[6] Başkumandanlığı Vekâleti, Şube 2, Numara 12706/5983. [Kaynak: Küçük, Mustafa. “Birinci Dünya Savaşı Sırasında Sinema ile Alâkalı Birkaç Osmanlı Evrakının Değerlendirilmesi.” Sinemarmara 3 (2014): 72-77.]

[7] Lüleci, Yalçın. “Osmanlı'da Bir Sinema Gönüllüsü: Sigmund Weinberg-1.” Hayal Perdesi 21, (2011): 116-121.

[8] Özuyar, Ali. Devlet-i Aliyye'de Sinema. Ankara: De Ki Yayınları, 2007, s. 40.

[9] Evren, Burçak. a.g.e., s. 77.

[10] BOA, Dosya Nr. 41, Gömlek Nr. 31, Fon Kodu: DH.EUM.5.Şb.

[11] BOA, Dosya Nr. 113, Gömlek Nr. 51, Fon Kodu: DH.UMVM.

[12] Evren, Burçak. a.g.e.,  s. 79.

[13] Evren, Burçak. a.g.e., s. 84.

[14] BOA, Dosya Nr. 32, Gömlek Nr. 45, Fon Kodu: HR.İM.

[15] BOA, Dosya Nr. 89, Gömlek Nr. 23, Fon Kodu: HR. İM.

[16] Lüleci, Yalçın. a.g.m., s. 116-121.

[17] Akça, Gürsoy. “Osmanlı Millet Sisteminin Dönüşümü.” Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları (2007): 57-68.

[18] Demir, Özge. “İslam Hukuku’nda Zimmet Sözleşmesinin Hukuki Kapsamı ve Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Görünümü.” DergiPark Akademik 1 (2014): 739-755.

[19] Akyılmaz, Gül. “Osmanlı Devletinde Gayrimüslimlerin Hukuki Statüsü”, Ermeni Araştırmaları Türkiye Kongresi, 20 Nisan 2002, Tebliğ.

[20] Küçük, Abdurrahman. Dönmeler Tarihi. Ankara: Rehber Yayınları, 1992, 70-71.

[21] Yurdaydın, Hüseyin G. “İslâm Devletlerinde Müslüman Olmayanların Durumu.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1986):  97-110.

* BOA, Dosya Nr. 22, Gömlek Nr. 60, Fon Kodu: Y.PRK.TKM.

[22] Memhûr: Mühürlenmiş.

[23] Atebe-i gerdûn-mertebe: Osmanlı padişahlarının sarayı.

[24] Tâcdâri: Padişahlık, hükümdarlık.

[25] Refʻ: Kaldırma, yüceltme.

[26] İʻlâ: Şanını yüceltmek.

[27] Arîza: Büyük bir kimseye hürmetle yazılan veya verilen şey.

[28] Refʻ-i pâ-yı serîr-i iclâl-i hümâyûn: Padişah için kullanılan yüceltme sıfatlarından.

[29] Mütekaddime: Önceki.

[30] Me’vâ: Yer, mekân.

[31] Surh: Kırmızı.

[32] İşârât: İşaretler.

[33] Cünûd-ı zafer-i mevûd-ı mülûkâneleri: Padişah için kullanılan yüceltme sıfatlarından.

[34] Resm-i geçit harekâtları: Askeri bir kıtanın yahut bir mektebin talebelerinin gösteri mahiyetinde geçiş töreni.

[35] İnzâr: Uyarma.

[36] Gayr-ı muntazam: Düzensiz.

[37] Satvet-i kahramane: Kahramanca güç ve kuvveti.

[38] Gayr-ı mütenasib: Uygunsuz.

[39] Ecil: Sebep, …den dolayı.

[40] İtilal: Her şeyden vazgeçerek tek bir şeyle meşgul olma.

[41] Eydi-i umûmiye: Ortalıkta.

[42] İntişâr: Yayılma.

[43] Mümânaat eylemek: Engellemek, mani olmak.

[44] İrâe: Gösterme.

[45] Sunûf-ı muhtelife: Çeşitli sınıflar.

[46] Bilâ-ücret: Ücretsiz.

[47] Kâtıbe-i ahval: Bütün hallerde, her şekilde.

[48] Maiyyet: Yüksek rütbeli bir kimsenin emri altında bulunan heyet.

[49] Müşîr: Mareşal.

* BOA, Dosya Nr. 2525, Gömlek Nr. 189355, Fon Kodu: BEO.

[50] Li-ecli’t-tebyîz vürûdu: Müsveddenin temize çekilmesi için gelişi.

[51] Bâlâ: Yukarı.

[52] Mübellağ: Bildirilen.

[53] Hâmiş: Dilekçenin altına sonradan eklenen ifadeler.

[54] Mûcebince: Gereğince.

[55] Rusûmât emanet-i celîlesi: Vergi dairesi.

[56] Edevât-ı tenvîriyye: Aydınlatma, ışıklandırma araçları.

[57] İmrâr: Geçirmek.

* Dosya Nr. 3204, Gömlek Nr. 240229, Fon Kodu: BEO.

* BOA, Dosya Nr. 41, Gömlek Nr. 31, Fon Kodu: DH.EUM.5.Şb.

[58] Dersaadet: İstanbul.

[59] Celîle: Yüksek mertebeli.

[60] Vekâlet: Bakanlık.

[61] Âlî: Yüce.

[62] İʻzam: Gönderilme.

[63] Azîmet: Yola çıkmak, gitmek.

[64] Muktezâ: İcab eden, lâzım gelen.

[65] Umûmi: Genel.

[66] Vürûd: Geliş.

[67] Sebk: Vaki olma.

[68] İşâr: Bildirme.

[69] Vârid: Gelen.

[70] Tezkire: Herhangi bir iş için izin verildiğini bildirmek üzere alınan resmi vesika.

[71] İzbâr: Yazma, yazı ile bildirme.

[72] Sâlifü'l-arz: Daha önce adı zikredilen, beyan edilen.

[73] İhtiyacât: İhtiyaçlar.

[74] Mûmâ-ileyh: Kendisine işaret edilen, ismi geçen.

[75] Şâyân: Uygun, lâyık.

[76] İstirhâm: İsteme, ricada bulunma.

* BOA, Dosya Nr. 41, Gömlek Nr. 31, Fon Kodu: DH.EUM.5.Şb.

[77] Âlât: Aletler.

[78] Müştagil: Bir işle uğraşan.

[79] Tebaa: Bir devletin emri altında bulunan kimseler.

[80] Veled-i İzrail: İsrailoğlu

[81] Ahîren: Sonunda.

[82] Kıtaât: Topraklar.

[83] Ahz: Alma.

[84] Yed: El.

[85] Avdet Etmek: Dönmek.

[86] Düvel-i muhâsama: Düşman devletler.

[87] Merkûm: Adı geçen.

[88] Ahval: Durumlar.

[89] Mazbût: Düzgün, düzenli, beğenilen.

[90] Merciiyyet: Müracaat makamlığı.

[91] Bu sûretle: Bu şekilde.

[92] İtâ: Vermek, sunmak.

[93] Min-küllî’l-vücûh: Her yönden.

[94] Kayd u nazar: Dikkate değer.

[95] Keyfiyet-i mühimme-i mebhûse: Bahsedilen önemli mevzunun keyfiyeti.

* BOA, Dosya Nr. 41, Gömlek Nr. 31, Fon Kodu: DH.EUM.5.Şb.

[96] Müsevvid: Temize çekilecek yazıyı yazan katip.

[97] Tesvîd: Müsveddesinin yazılması.

[98] Mübeyyiz: Temize çekilen yazıyı yazan katip.

[99] Tebyîz: Müsveddenin temize çekilmesi.

[100] Battal: Hükümsüz.

[101] Mukabele: Gözden geçirme.

[102] Hülâsa: Özet.

[103] Siyâk: Tarzında.

* BOA, Dosya Nr. 113, Gömlek Nr. 51, Fon Kodu: DH.UMVM.

[104] Umûr: İşler.

[105] Şerâit: Şartlar.

[106] Muvâfakat eylemek: Anlaşmak.

[107] Meyân: Ara, orta.

[108] Tebeyyün: Görülüp anlaşılmak.

[109] Mesâil: Meseleler.

[110] Vaz-ı temâşâ: Gösterme, gösterim.

[111] Vâsi: Geniş.

[112] Tecârüb-i adîde: Birçok tecrübeler.

[113] Müstenid: Bir şeye dayanmak.

[114] Takrîr etmek: Resmi olarak yazı ile bildirmek.

[115] Hızır Günü (Hıdrellez): Türk dünyasında kutlanan mevsimlik bayramlardan biridir.

[116] Mutâd vechile: Alışık olunduğu şekilde.

[117] Takarrür: Bir şeyin kararının verilmesi.

[118] Ale’s-sabah: Sabahleyin.

[119] Yevm-i âhar: Sonraki gün.

[120] İhbar: Bildirme.

[121] İhtar: Uyarı.

[122] Sarf-ı nazar: Bir şeyden vazgeçme.

* BOA, Dosya Nr. 113, Gömlek Nr. 51, Fon Kodu: DH.UMVM.

[123] Delâlet etmek: Yol göstermek.

[124] Matlûb: İstenilen.

[125] Meşrût: Şarta bağlı.

[126] Dermeyân olunmak: Beyan edilmek.

[127] Maahâzâ: Bununla birlikte.

[128] Tefhîm: Anlatmak, bildirmek.

[129] Muvâfık: Uygun.

[130] Pey (Pey akçesi): Sözleşme yapılırken tarafların birbirlerine bağlandıklarını göstermek amacıyla bir tarafın diğerine ödediği paradır.

[131] Yekdiğer: Bir başkası.

[132] İctinâb etmek: Çekinmek, sakınmak.

* BOA, Dosya Nr. 113, Gömlek Nr. 51, Fon Kodu: DH.UMVM.

[133] Mûcebince: Gereğince.

[134] Ahz: Alma, alınma.

[135] Memûrîn: Memurlar.

[136] Beher: Her, her bir.

[137] Sülûk etmek: Bir yolu takip etmek.

[138] Hâl-i inkişâf: İlerleme durumu.

[139] Vukûf: Bir şeyi bilme.

[140] Kesb-i tahakkuk: Bir şeyin sabit ve hakikat olduğunun kuvvetle açıklık kazanması.

[141] Nefâset: Beğenilir olma.

[142] Hâiz: Bir şeye sahip olma.

[143] Gayr-ı mütehammil: Kaldıramayacak.

[144] Ânife: Bahsi geçen.

* BOA, Dosya Nr. 113, Gömlek Nr. 51, Fon Kodu: DH.UMVM.

[145] Malûlîn-i Guzâta Muavenet Heyeti: Savaş Gazilerine Yardım Heyeti.

[146] Ecnebi: Yabancı

[147] Vâki olmak: Ortaya çıkmak.

[148] Şikâyât: Şikâyetler.

[149] Mebâdi: Başlangıçlar.

[150] Müsellem: Kesin.

[151] Müsebbet: Tespit olunmuş, sabit.

[152] İstihkâk: Hak ediş.

[153] Müreccah: Daha ileride kabul edilen, üstün tutulan.

[154] Mütefevvik: Üstün gelen.

[155] Müessesât: Müesseseler.

[156] Mukârin: Yakın olan.

[157] Ehven: En zararsız.

[158] Riayet edilmek: Uyulmak.

[159] Tecziye edilmek: Cezalandırılmak.

[160] Tevdî: Vermek, bırakmak.

* BOA, Dosya Nr. 113, Gömlek Nr. 51, Fon Kodu: DH.UMVM.

[161] Esbâb: Sebepler.

[162] Tekemmül: Gelişme, olgunlaşma.

[163] İntizam:Düzenlilik.

[164] Pâyitaht: Başkent.

[165] Zârîn-i ecnebiye: Yabancı ziyaretçiler.

[166] Derûn: İç.

[167] Bîrûn: Dış.

[168] Musavver: Resimli.

[169] Celb edilmek: Yazı ile çağrılmak.

[170] Yevm-i mahsûs: Tayin edilmiş gün.

[171] Melfûf: Ekli.

[172] İktizâ: Lâzım gelme, gerekme.

[173] Marûz: Arz edilmiş.

* BOA, Dosya Nr. 32, Gömlek Nr. 45, Fon Kodu: HR.İM.

[174] Hariciye: Dış İşleri.

[175] Murahhaslık: Delegelik, delegenin görevi.

[176] Evveliyât: Bir işin önceki evreleri.

[177] Mezeyyelât: Ekler.

[178] Mümeyyiz: Bir dairede yazıcıların yazdıkları yazıları düzelten katip.

[179] İltimas: Tavsiye.

[180] İbkâ: Devamlı hale getirmek.

[181] Mercû: Rica edilmiş, istenmiş.

* BOA, Dosya Nr. 32, Gömlek Nr. 45, Fon Kodu: HR.İM.

* BOA, Dosya Nr. 89, Gömlek Nr. 23, Fon Kodu: HR. İM.

[182] Adem-i cibâyet: Vergilerin tahsil edilememesi.

[183] Sefâret: Büyükelçilik.

[184] Mevrûd: Gelmiş.

[185] Zımn: Amaç, gaye.

[186] Leffen: Ek olarak.

* BOA, Dosya Nr. 89, Gömlek Nr. 23, Fon Kodu: HR. İM.

[187] Murahhas: Delege.

[188] Gereğinin yapılmasını saygılarımla arz ederim.

YORUMLAR

Bu içeriğe henüz yorum yapılmamıştır.

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir. Üye değilseniz buradan üye olabilirsiniz.